Türklerin farklı coğrafyalarda ve dönemlerde oluşturduğu kültürel mirasın önemli parçalarından biri de oyunlar ve geleneksel sporlardır. Kimi at üzerinde oynanan mücadelelerle, kimi masa başında kurulan stratejilerle, kimi de çocukların günlük hayatında yer alan oyunlarla nesilden nesile aktarıldı. Bugün bazıları eski biçimleriyle devam ederken bazıları festivaller, kulüpler ve kültürel çalışmalar sayesinde yaşatılıyor.
Bu yazıda Türk kültüründe ve Türk dünyasında önemli bir yere sahip altı geleneksel oyun ve sporu ele alıyoruz. Nasıl ortaya çıktıklarına, nasıl oynandıklarına ve günümüze nasıl ulaştıklarına birlikte bakıyoruz.
1. Kökbörü:
Kökbörü, Orta Asya’nın atlı oyun geleneğinin en dikkat çekici örneklerinden biri. İki takımın at üzerinde karşılaştığı oyunda oyuncuların amacı, “ulak” adı verilen nesneyi rakibin belirlenen alanına ulaştırmak. Geleneksel oyunda oğlak gövdesi kullanılırken günümüzde, özellikle düzenlenmiş karşılaşmalarda, bunun yerine özel olarak hazırlanmış bir kalıp kullanılabiliyor. UNESCO, Kökbörü’yü Kırgızistan’ın geleneksel atlı oyunlarından biri olarak tanımlıyor ve oyunun göçebe yaşam tarzıyla atlar arasındaki güçlü ilişkiyi yansıttığını belirtiyor.
Oyunun yapısı ilk bakışta basit görünse de atı kontrol etmek, rakibin hamlesine karşılık vermek ve takım arkadaşlarıyla aynı anda hareket etmek ciddi bir beceri gerektiriyor. Bu yönüyle Kökbörü, yalnızca fiziksel bir mücadele değil, bozkır yaşamının getirdiği binicilik kültürünün ve takım anlayışının da bir yansıması.
Kökbörü’nün UNESCO kaydı doğrudan Kırgızistan’a ait. Bu nedenle oyunu “Türkiye’ye ait geleneksel bir spor” şeklinde tanımlamak yerine, Orta Asya’daki Türk dünyasının tarihsel atlı oyun geleneği içerisinde değerlendirmek daha doğru. Günümüzde özellikle Kırgızistan’da canlılığını koruyan Kökbörü, Türk dünyasının geçmişteki atlı kültürünü anlamak açısından önemli bir örnek.
2. Cirit:
Cirit, Türklerin atlı oyun ve spor geleneğinin Anadolu’da yaşamaya devam eden en bilinen örneklerinden biri. At üzerinde takımlar hâlinde oynanan oyunda sporcular, rakiplerine yaklaşık bir metre uzunluğundaki ahşap ciritleri isabet ettirmeye çalışıyor. Türkiye Kültür ve Turizm Bakanlığı, ciridin Türkler tarafından yüzyıllar boyunca oynanan geleneksel bir oyun olduğunu ve Orta Asya’dan Anadolu’ya taşındığını belirtiyor.
Ciritin dikkat çekici tarafı, oyunun yalnızca rakibe cirit atmaktan ibaret olmaması. Atı kontrol etmek, doğru zamanda hızlanmak, rakibe yaklaşmak ve son anda yön değiştirmek oyunun önemli parçaları. Bu nedenle iyi bir cirit oyuncusu için binicilik kadar zamanlama ve çeviklik de gerekiyor.
Cirit, Osmanlı döneminde de önemli bir yere sahipti. Özellikle saray ve şehirlerde düzenlenen karşılaşmalar, oyunun zamanla daha düzenli bir spor hâline gelmesini sağladı. Osmanlı döneminde cirit kimi zaman savaş eğitimiyle bağlantılı görülürken, 19. yüzyılda büyük bir gösteri sporu hâline geldi. Günümüzde ise özellikle Erzurum, Erzincan, Uşak, Bayburt ve Kars gibi bölgelerde düzenlenen karşılaşmalarla yaşatılıyor.
3. Mangala:
Mangala, Türk kültüründeki en dikkat çekici geleneksel strateji oyunlarından biri. İki kişiyle oynanan oyunda küçük taşlar veya benzeri oyun parçaları, oyuncuların önündeki bölmelere dağıtılıyor ve oyuncular mümkün olduğunca fazla taşı kendi taraflarında toplamaya çalışıyor. Ancak oyunun farklı bölgelerde değişen kuralları ve isimleri bulunabildiği için tek bir Mangala oynanışından söz etmek doğru değil.
Mangala’nın tarihsel yönü de oyunun kendisi kadar ilgi çekici. Türk dünyasında farklı biçimleri görülen geleneksel strateji oyunları arasında yer alan Mangala/Göçürme, Türkiye’nin de aralarında bulunduğu Kazakistan ve Kırgızistan’ın ortak başvurusu sonucunda 2020 yılında UNESCO İnsanlığın Somut Olmayan Kültürel Mirası Temsilî Listesi’ne alındı. UNESCO kaydında oyun, geleneksel zekâ ve strateji oyunları kapsamında değerlendiriliyor.
Bugün Mangala’nın hâlâ ilgi görmesinin temel nedenlerinden biri de oldukça basit araçlarla oynanmasına rağmen oyuncuyu sürekli düşünmeye zorlaması. Hangi taşı ne zaman oynayacağınız, rakibin hamlesini nasıl karşılayacağınız ve kendi tarafınızda nasıl avantaj yaratacağınız oyunun sonucunu değiştirebiliyor. Bu nedenle Mangala, geçmişten günümüze ulaşan ve kültürel bağını koruyan geleneksel oyunlardan biri olarak öne çıkıyor.
4. Geleneksel Türk Okçuluğu:
Okçuluk, listedeki diğer örneklerden farklı olarak doğrudan bir oyun değil; Türk kültüründe yüzyıllar boyunca gelişmiş kapsamlı bir spor ve gelenek. Geleneksel Türk okçuluğu yalnızca ok atışından ibaret değil. Kullanılan yay ve diğer ekipmanların hazırlanması, farklı atış teknikleri, ritüeller ve usta-çırak yoluyla aktarılan bilgi de bu geleneğin bir parçası. UNESCO, geleneksel Türk okçuluğunu 2019 yılında İnsanlığın Somut Olmayan Kültürel Mirası Temsilî Listesi’ne dahil etti.
Geleneğin dikkat çekici taraflarından biri, okçuluğun hem yaya hem de at üzerinde uygulanması. Bu durum, Türk tarihindeki binicilik ve savaş kültürüyle okçuluğun ne kadar iç içe geçtiğini de gösteriyor. Bununla birlikte geleneksel Türk okçuluğunun günümüzdeki kapsamı yalnızca askerî becerilerden ibaret değil; ekipman üretiminden tekniklere ve sosyal uygulamalara kadar daha geniş bir kültürel alanı kapsıyor.
Bugün Türkiye’nin farklı bölgelerinde kulüpler, eğitimler ve organizasyonlar aracılığıyla geleneksel Türk okçuluğu yaşatılıyor. UNESCO da bu uygulamanın kültürel kimlik ve kuşaklar arası aktarım açısından önem taşıdığını belirtiyor.
5. Aşık Oyunu:
Aşık oyunu, adını koyun, keçi ve benzeri hayvanların ayak bileği bölgesinden çıkan “aşık” kemiğinden alan geleneksel bir çocuk oyunu. Türkiye’nin farklı bölgelerinde çeşitli biçimleri görülen oyunun farklı Türk topluluklarında da benzer örnekleri bulunuyor. Türkiye Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın çocuk oyunları üzerine yayımladığı çalışmalarda, aşık kemiklerinin geçmişte çocuklar için önemli bir oyun aracı olduğu ve oyunun farklı kurallarla oynandığı görülüyor.
Oyunun en ilginç tarafı, tek bir kurala bağlı olmaması. Bazı biçimlerinde oyuncular aşık kemiklerini belirli bir hedefe doğru atıyor, bazı biçimlerinde ise belirlenen alanın içerisindeki kemiklere isabet ettirmeye çalışıyor. Oyuncuların kullandığı kemiklerin farklı yüzleri ve ağırlıkları da oyunun sonucunu etkileyebiliyor. Bu çeşitlilik, aşık oyununun farklı bölgelerde kendi yerel biçimlerini oluşturmasını sağlamış.
Aşık oyunu zamanla günlük çocuk oyunları arasındaki yerini büyük ölçüde kaybetmiş olsa da Türk dünyasının geleneksel oyunları üzerine yapılan çalışmalarda hâlâ önemli bir yere sahip. Farklı Türk topluluklarında oyunun benzer biçimlerinin görülmesi, geçmişteki ortak oyun kültürünü anlamak açısından da dikkat çekici.
6. Yağlı Güreş:
Yağlı güreş, Türk spor kültürünün günümüzde de canlılığını koruyan en güçlü örneklerinden biri. Türkiye’deki geleneğin en tanınmış temsilcisi, her yıl Edirne’de düzenlenen Kırkpınar Yağlı Güreş Festivali. Güreşçiler yağlanarak kıspet adı verilen geleneksel kıyafetlerle Er Meydanı’na çıkıyor ve karşılaşmalarda güç, teknik ve dayanıklılıklarını kullanıyor.
Kırkpınar’ı yalnızca güreş karşılaşmalarından oluşan bir spor etkinliği olarak görmek de eksik kalıyor. Festivalin davul-zurna eşliğindeki törenleri, Kırkpınar Ağası, Altın Kemer geleneği ve pehlivanların usta-çırak ilişkisiyle yetişmesi, organizasyonun çevresinde geniş bir kültürel yapı oluşturuyor. UNESCO da pehlivanların geleneksel olarak usta-çırak yöntemiyle yetiştirildiğini ve festivalin toplumsal kimlik ile kültürel devamlılık açısından önemli olduğunu vurguluyor.
Kırkpınar Yağlı Güreş Festivali 2010 yılında UNESCO İnsanlığın Somut Olmayan Kültürel Mirası Temsilî Listesi’ne kaydedildi. Bugün Edirne’deki festival, geçmişten gelen pehlivanlık kültürünün en görünür biçimde yaşatıldığı organizasyonlardan biri olmayı sürdürüyor.
Biz Türklerin tarihsel yolculuğunda önemli bir yere sahip olan bu oyun ve sporlar, yalnızca fiziksel bir aktiviteden ibaret değil; aynı zamanda dönemin yaşam biçimini, kültürel değerlerini ve toplumsal ilişkilerini de yansıtıyor. Bugün bazıları uluslararası ölçekte korunurken bazıları da yöresel etkinlikler, festivaller ve organizasyonlarla yaşatılmaya devam ediyor. Geçmişten günümüze ulaşan bu geleneklerin hangilerini daha önce duymuş veya oynama fırsatı bulmuştunuz